Trang chủVăn thơThơ Đặng Xuân Bảng

Thơ Đặng Xuân Bảng

Thứ Tư, 17/12/2014

Đặng Xuân Bảng 鄧春榜 (1828-1910) tự Hy Long, hiệu Thiện Đình, là quan nhà Nguyễn và đồng thời cũng là một nhà sử học Việt Nam, sinh năm Minh Mạng thứ 8 (1828) trong một gia đình Nho học, quê ở làng Hành Thiện, nay thuộc xã Xuân Hồng, huyện Xuân Trường, tỉnh Nam Định. Thuở nhỏ ông theo học cha mình là cụ Đặng Viết Hoè (tức Mền Hoè), sau đỗ tú tài năm 1846, đến khoa thi sau lại đỗ tú tài một lần nữa, người đời gọi ông là kép bảng. Năm 22 tuổi, triều vua Tự Đức, ông đỗ cử nhân, được bổ làm Giáo thụ phủ Ninh Giang (Hải Dương). Khoa thi 1856, ông 28 tuổi, vào Huế thi hội và đỗ tiến sĩ, đứng thứ nhì khoa ấy.

Đặng Xuân Bảng 鄧春榜 (1828-1910) tự Hy Long, hiệu Thiện Đình, là quan nhà Nguyễn và đồng thời cũng là một nhà sử học Việt Nam, sinh năm Minh Mạng thứ 8 (1828) trong một gia đình Nho học, quê ở làng Hành Thiện, nay thuộc xã Xuân Hồng, huyện Xuân Trường, tỉnh Nam Định. Thuở nhỏ ông theo học cha mình là cụ Đặng Viết Hoè (tức Mền Hoè), sau đỗ tú tài năm 1846, đến khoa thi sau lại đỗ tú tài một lần nữa, người đời gọi ông là kép bảng. Năm 22 tuổi, triều vua Tự Đức, ông đỗ cử nhân, được bổ làm Giáo thụ phủ Ninh Giang (Hải Dương). Khoa thi 1856, ông 28 tuổi, vào Huế thi hội và đỗ tiến sĩ, đứng thứ nhì khoa ấy. Quyển ông đáng đậu Hoàng giáp, nhưng cuối bài sách có câu can vua về thanh sắc tuần du. Vua không ưng, đánh xuống đầu tam giáp tiến sĩ. Khi vào lĩnh mũ áo, dự yến xong, vua hỏi ở nhà học ai, ông đáp chỉ học cha ở nhà. Vua liền ban cho bốn chữ "Giáo tử đăng khoa".

Sau khi đỗ tiến sĩ, Đặng Xuân Bảng được vào làm việc ở Nội các, tham gia chỉnh lý bộ sách Khâm định nhân sự kim giám bàn về đạo trị nước của các bậc đế vương; rồi từ đó lần lượt giữ các chức vụ Tri phủ Thọ Xuân (Thanh Hoá), Tri phủ Yên Bình (1860), Giám sát ngự sử (1861), Chưởng ấn ở Lại Khoa (1863), Án sát Quảng Yên (1864), Bố chính Thanh Hoá (1867), Bố chính Tuyên Quang (1868), Bố chính Sơn Tây (1869), Tuần phủ Hưng Yên (1870), Tuần phủ Hải Dương (1872), Đốc học Nam Định (1886)... Làm Tuần phủ Hải Dương nhưng khi mất thành cho giặc bị cách chức. Sau được bổ làm Đốc học Nam Định. Năm 1888, ông xin về nghỉ an dưỡng tại quê nhà và qua đời năm 1910, thọ 83 tuổi.

Ông nội ông là Đặng Nguyên Quế (tức Xã Quế), là nhà Nho chuyên nghề dạy học. Cụ bà chuyên nghề làm vườn, trồng dâu, nuôi tằm. Nhân do làm ăn, sinh sống ở quê gặp khó khăn, cụ di cư gia đình đến xã An Dương (Hải Phòng) và tiếp tục làm nghề cũ. Cha ông là Đặng Viết Hoè (1807-1877), một nhà Nho đỗ tới 7 khoa tú tài (các năm 1828, 1831, 1846, 1847, 1848, 1850 và 1852). Ông Đặng Viết Hoè cùng cha ra Hải Phòng sinh sống, theo học cha, đỗ tú tài thì trở về Hành Thiện dạy học. Trường Chinh (Đặng Xuân Khu) là cháu nội của Đặng Xuân Bảng. Theo "Hành Thiện hợp phả" của Đặng Xuân Viện viết năm 1933 và "Đặng tộc phả chí thông khảo" của Thiếu Nam thì tổ họ Đặng làng Hành Thiện là Quốc công Đặng Tất.

Khách thứ đâu đây huyện Thạch Hà

Dừng chân tạm nghỉ ngại sương sa

Chuông kình văng vẳng từng mây lọt

Đèn cá tờ mờ cách bến xa

Róc rách sườn non dòng suối chảy

Chênh chênh mái gác ánh trăng tà

Lạ nhà trằn trọc khuya chưa ngủ

Thành huyện canh vừa trống điểm ba

Nguồn: Văn đàn bảo giám, NXB Văn học, 2004

 

Đề động Bích Đào Nga Sơn

Động đào mở khoá dễ ai hay

Ngó tựa Thiên Thai cảnh đẹp thay

Róc rách một dòng khe cuốn gió

Rỡ ràng năm sắc đá chen mây

Cờ tiên cuộc trải vòng kim cổ

Thơ thánh câu đề giọng tỉnh say

Ướm hỏi chủ nhân đâu vắng tá

Bích đào còn đó động còn đây

Nguồn: Văn đàn bảo giám, NXB Văn học, 2004

 

Đề núi Dục Thuý

Nửa nơi thành thị nửa thanh u

Dưới nước trên mây giữa khói mù

Đá trắng mờ rêu phai nét mực

Cúc vàng lẫn cỏ nhuộm màu thu

Hỏi người động chủ giờ đâu vắng

Ngắm cảnh chùa tiên cũng muốn tu

Bể nổi dâu chìm chừng mấy độ

Bức tranh sơn thuỷ hãy còn ru

Nguồn: Văn đàn bảo giám, NXB Văn học, 2004

 

Đề núi Hàm Rồng

Núi đây tên gọi núi Hàm Rồng

Ấy cảnh thiên nhiên cảnh lạ lùng

Nước cuốn rêu xanh màu đá lũa

Mây in vẻ tía bóng gương lồng

Chim toan cất cánh bay qua đỉnh

Cá chực giương vây vượt giữa dòng

Danh lợi ấy ai lòng rửa sạch

Nước sông biết đợi lúc nào trong

Nguồn: Văn đàn bảo giám, NXB Văn học, 2004

 

Đề núi Phật Huỳnh

Xem cảnh Lam Sơn cũng lạ thường

Ngàn xưa trải mấy cuộc tang thương

Sông Lương nước biếc quanh sườn núi

Nền cũ rêu xanh kín bức tường

Một rặng đá mây in vẻ đẹp

Mấy trùng cây cỏ đượm mùi hương

Nhà Lê phát tích đâu đây nhỉ

Cung điện lâu đài bóng tịch dương

 

(Núi Phật Huỳnh có lăng vua Lê).

Nguồn: Văn đàn bảo giám, NXB Văn học, 2004

 

Cảm hứng

Phong trần đầy đoạ mấy thu nay

Có lẽ ta đâu mãi thế này

Một gánh tan bồng vai thử nhắc

Hai đường trung hiếu dạ khôn khuây

Mấy phen đeo đẳng công đèn sách

Có lúc thênh thang hội gió mây

Vũ trụ có mình thêm có chuyện

Nước non non nước ý gì đây

Nguồn: Văn đàn bảo giám, NXB Văn học, 2004

 

Giữ mực thanh liêm

Chớ nghĩ quan là đã bảnh bao

Yêu nhau một giống nghĩa đồng bào

Bới lông tìm vết lòng không nỡ

Giục bị xui nguyên tội xiết bao

Dấu đỏ loè dân trò lính lệ

Môi thâm hớt nhảm lối cường hào

Kiếm xu không phải mình không thạo

Bắt nạt dân đen có lẽ nào

Nguồn: Văn đàn bảo giám, NXB Văn học, 2004

 

Ngẫu hứng

Cái cuộc công danh nghĩ đã chồn

Bấm tay tính tuổi sáu mươi tròn

Núi cao luống ngại trèo lên đỉnh

Trời khuyết khôn đem vá mấy hòn

Phong nguyệt đầy bầu vui có bạn

Giang sơn đỡ gánh cậy đàn con

Dù đâu đổi hướng xoay nền mặc

Mái tóc pha vàng bụng vẫn son

Nguồn: Văn đàn bảo giám, NXB Văn học, 2004

 

Tự vịnh

Chen vai quả đất đứng trên vòng

Trời sinh ra ta có ý không

Trải kiếp chưa phai hồn cố quốc

So gan mới biết mặt anh hùng

Mấy hàng tóc bạc từng dâu bể

Một tấm lòng son giãi núi sông

Gió Á mưa Âu thay đổi mặc

Trơ trơ như đá vững như đồng

Nguồn: Văn đàn bảo giám, NXB Văn học, 2004

 

Vui thú nhà nông

Kể khi ao cá với vườn cau

Trồng cấy siêng năng cũng đã giàu

Đỏ rỡ bên đê hàng lúa bắp

Xanh rì bãi cát mấy ngàn dâu

Ơn trời đổ xuống mưa như mỡ

Lộc đất đùn lên ruộng cũng màu

Phong vị điền gia coi cũng thú

Mùa nào thức nấy chuối cam rau

Nguồn: Văn đàn bảo giám, NXB Văn học, 2004

Nguồn: http://www.thivien.net/%C4%90%E1%BA%B7ng-Xu%C3%A2n-B%E1%BA%A3ng/author-W30j6Vbw2X0mdcj3vyF5Eg